Thị trấn Hiraizumi: Lạc vào cõi Phật

Lặng lẽ trên những đồi thông xanh mướt của tỉnh Iwate, thị trấn Hiraizumi ngày nay khó có thể so được với vẻ huy hoàng của Kyoto nơi phố xá, đền chùa, và cung điện vẫn còn giữ nguyên được nét cổ kính. Nhưng trong quá khứ, từ khoảng cuối thế kỉ 11 đến hết thế kỉ 12, nơi đây từng là trung tâm kinh tế của toàn bộ vùng Tōhoku, Đông Bắc Nhật Bản.

Dưới sự trị vì của vương tộc Ōshū Fujiwara, vùng đất này phát triển mạnh mẽ nhờ vào trữ lượng vàng phong phú. Nghề khai thác và chế tác vàng trở thành ngành mũi nhọn. Nơi đây cũng là một nút giao thương quan trọng đối với các mặt hàng xa xỉ và đặc biệt là ngựa, kết nối các quốc gia ở vùng Đông Bác Á, vùng lãnh thổ phương Bắc của người Emishi và Ainu (Hokkaido ngày nay), và phần còn lại của Nhật Bản.

Về mặt chính trịnh, triều đình Hiraizumi giữ quyền tự chủ nhất định với Thiên hoàng ở Kyoto cho đến những năm 1880. Sau đó, Hiraizumi vướng vào xung đột với Minamoto no Yorimoto người lập nên Mạc phủ Kamakura (1192 – 1333). Chiến tranh nổ ra và phần thắng nghiêng về Minamoto, dẫn đến việc sáp nhập vùng Đông Bắc.

Tuy chỉ tồn tại được hơn 100 năm, những lãnh chúa Ōshū Fujiwara đã mang tinh hoa từ Kyoto đến vùng đất này. Không ít nghệ nhân cũng đã bị thu hút tới thị trấn Hiraizumi giàu có một thời, tạo nên nhiều công trình có thể sánh ngang với cố đô. Đáng buồn thay, hầu hết chúng đều đã bị phá hủy sau năm 1189 khi Hiraizumi mất đi vị thế là trung tâm kinh tế và chính trị. Những gì còn sót lại chỉ là một khu vườn thiền tuyệt đẹp ở Chùa Mōtsū-ji và điện thờ dát vàng Konjikido ở Chùa Chūson-ji.

Được công nhận là một Di sản Văn hóa Thế giới từ năm 2011, Chūson-ji là quần thể chùa nổi tiếng nhất ở thị trấn Hiraizumi. Theo ghi chép, ngôi cổ tự này được thành lập vào năm 850 bởi Đại sư Jikaku để làm trụ sở cho Thiên Thai tông ở vùng Tōhoku. Bốn thế kỉ sau đó, lãnh chúa đầu tiên của vương tộc Ōshū Fujiwara là Kiyohara đã cho tái thiết và mở rộng chùa. Ông đã biến nơi đây thành một quần thể rộng lớn gồm 40 chùa tháp lớn nhỏ, và nơi ở cho hơn 300 tăng lữ.

Chùa Chūson-ji là hiện thân cho ước mơ của Kiyohira – ông muốn tạo nên một vùng đất thanh bình theo lời dạy của Đức Phật. Ông còn tuyên bố ngôi chùa là nơi tịnh độ cho tất cả linh hồn, dù bạn hay thù đều có thể yên nghỉ tại đây. Thế nhưng đó chỉ là một ước vọng xa vời vì chỉ một thời gian sau khi triều đại Ōshū Fujiwara chấm dứt, chùa Chūson-ji bị hư hại nặng. Nhiều công trình chìm trong biển lửa vào năm 1337. Kì diệu thay, có khoảng 3.000 thánh tích, tranh ảnh và tài liệu không hề bị hư hại. Và công trình quan trọng nhất, Điện thờ Konjiki-do vẫn còn nguyên vẹn.

Hoàn thành vào năm 1124, Konjiki-do là kiến trúc duy nhất trong quần thể chùa Chūson-ji còn tồn tại ở trạng thái nguyên bản. Điện thờ này đại diện cho gokuraku hay Tây phương Cực lạc của Phật A-di-đà và được làm bằng những kĩ thuật tinh vi phức tạp nhất thời bấy giờ.

Đúng như tên gọi của nó, toàn bộ điện thờ được phủ một lớp vàng lá, từ tường, trần, sàn nhà đến cả xà và cột. Bên trong còn trang hoàng lộng lẫy hơn, với vô số họa tiết tinh xảo được khảm xà cừ và bụi vàng – đỉnh cao của nghệ thuật Phật giáo thời Heian. Vô số tượng Phật đứng nghiêm trang bên trong điện. Tất cả đều được mạ vàng và khảm ngà voi hay xà cừ óng ánh.

Điện thờ Konjiki-do là minh chứng cho ngành công nghiệp vàng từng rất thịnh vượng ở thị trấn Hiraizumi. Nó cũng thể hiện cho sự tinh tế của dòng họ Ōshū Fujiwara vào thời kì đỉnh cao. Chính vì thế mà ba lãnh chúa của gia tộc đã được chôn cất bên dưới bàn thờ chính, trong những chiếc quan tài dát vàng có khắc hình chim công.

Đỉnh cao của nghệ thuật Phật giáo.

Tầm nhìn về một vùng đất thanh bình của Lãnh chúa Kiyohira được truyền lại cho con trai ông là Motohira, người đã cho xây dựng nên quần thể chùa Mōtsū-ji cũng không kém phần tráng lệ. Cũng như Chūson-ji, chùa được thành lập bởi Đại sư Jikaku nhưng sau đó được mở rộng dưới thời Lãnh chúa Motohira. Tuy nhiên, phải đến đời lãnh chúa thứ ba là Hidehira thì công trình vĩ đại này mới hoàn thành.

Với 40 công trình và hơn 500 phòng cho tăng lữ, Mōtsū-ji thậm chí còn vượt cả Chūson-ji về độ hoành tráng. Thế nhưng sau khi vương tộc Ōshū Fujiwara sa sút, gần như tất cả công trình đều bị lửa thiêu rụi. Chỉ còn Khu vườn Tịnh độ là không thay đổi gì trong suốt 800 năm. Điều này phải cảm ơn những người dân địa phương đã liên tục cải tạo và tái thiết khu vườn để luôn giữ nó ở trạng thái ban đầu.

Vườn Tịnh độ ở chùa Mōtsū-ji tái hiện cõi Phật qua cách sắp xếp các yếu tố tự nhiên xung quanh một hồ nước lớn gọi là Oizumi-ga-Ike. Nó mang dấu ấn của Sakuteiki, cẩm nang làm vườn lâu đời nhất của Nhật Bản được viết vào thế kỉ 11. Khu vườn thiền bao gồm những cây tùng lớn, các đảo nhân tạo, một dòng suối nhỏ, bãi biển đá cuội, và những viên đá gồ ghề đại diện cho bờ biển hùng vĩ của Iwate. Điểm nhấn là một tảng đá cao hơn 2m, tựa như mọc lên từ mặt nước. Nó được đặt nghiêng theo một góc cố định do tận dụng được sức căng bề mặt của nước.

Ở bờ phía Bắc của hồ là những gì còn sót lại của gian thờ chính bao gồm một tháp chuông và một kho lưu trữ kinh Phật. Trong khi đó, một gian thờ mới được xây dựng ở phía Nam của hồ. Gian thờ này hoàn thành vào năm 1989 và mang phong cách kiến trúc thời kì Heian. Vườn Tịnh độ ở Mōtsū-ji là đại diện cho kiểu vườn tiêu biểu của Nhật, kết hợp những yếu tố của các khu vườn châu Á với các giáo lý Phật giáo và Thần đạo. Chính vì thế vườn và đền chùa ở thị trấn Hiraizumi đã trở thành nguồn cảm hứng cho nhiều công trình sau này, đặc biệt là ở thành phố Kamakura.